Schola Teatru Węgajty,
Orient - Okcydent
Kiedy dziś zajmujemy się wykonaniem muzyki średniowiecznej
i badamy jej formy, nieuchronnie natrafiamy na podobieństwo
z tradycyjną muzyką bliskowschodnią, arabską, irańską, i turecką.
Modalność muzyki średniowiecza powoduje, że wydaje się ona
bliższa poczuciu estetycznemu tych kręgów kulturowych niż
współczesnej Europy.
Zaprosiliśmy do współpracy nad programem naszego koncertu
przedstawicieli kultury bliskowschodniej, Mohammada Rasouli
i Mohssena Hosseini, znakomitych perskich muzyków, mieszkających
w Warszawie. I już przy pierwszych próbach intuicje się sprawdzają.
Muzyka w czasach wypraw krzyżowych, czyli XII i XIII wiek,
chorał gregoriański i bizantyjski, pieśni trubadurów, truwerów
i minnesingerów, laudy Św. Franciszka - operują pokrewnym
językiem muzycznym, modalnością tonów i rytmami poetyckimi.
Tyle tylko, że muzyka orientalna opiera się do dzisiejszego
dnia na tych starożytnych kanonach. Zachowała wszelkie umiejętności
z tym związane, z improwizacją włącznie, podczas gdy my jesteśmy
skazani na mozolną rekonstrukcję.
Jak spojrzymy na fakty historyczne, pewne ślady mogą nas
doprowadzić do rozumienia owej pokrewności.
Arabowie przejmują i rozszerzają od VIII wieku władanie nad
Bliskim Wschodem, poznają i asymilują kulturę hellenistyczną
w wydaniu chrześcijańsko - bizantyjskim i tradycję kościołów
wschodnich - monofizyckich, chaldejskich, Jakobitów, Koptów
i Nestorian. Przejmują od śpiewów chorałowych system modalny
oktoechos powstały już w starożytności zarówno greckiej jak
bliskowschodniej. Ów system obowiązywał również w zachodniej
części Morza Śródziemnego, w chorałach przed-gregoriańskich
kościoła łacińskiego.
Już od VIII wieku muzułmanie panują nad olbrzymim obszarem
wielokulturowym i wielowyznaniowym, ich kultura rozkwita by
w czasach krucjat, pod panowaniem ludów tureckich dochodzić
do pełnej dojrzałości cywilizacyjnej, wyrażonej w poezji i
muzyce pod wpływem wielkiego ponad religijnego ruchu mistyczno
- filozoficznego, sufizmu. Jego największym przedstawicielem
w pierwszej połowie XIII wieku jest perskiego pochodzenia
duchowny, muzyk i poeta Moulana Dżalaloddin Rumi. Po emigracji
(najazdy mongolskie) jako dziecko z pogranicza persko - tadżyckiego
- kraina Chorasanu - tworzył on w anatolijskim mieście Konia,
które od niedawna zdobyli Saraceni z rąk Bizantyjczyków. Jeszcze
za życia Rumiego większość mieszkańców stanowili tam chrześcijanie.
A niedaleko na południe i na wschód od Konii znajdowały się
granice dwóch państw krzyżowców.
Jakimi drogami dokładnie dotarła suficka poezja mistyczno
miłosna do Prowansji, czy przez Bogumiłów i Katarów, czy też
bliskość do państw saraceńskich w Hiszpanii, to dziś trudne
do prześledzenia, ale jednak jej pokrewieństwo z poezją Trubadurów,
Truwerów i Minnesingerów, wydaje się bezsprzeczne. Wiele z
trubadurów było uczestnikami wypraw krzyżowych, między nimi
tak barwna postać jak Ryszard Lwie Serce (po arabsku qalb
el-nimr co jest symbolicznym szyfrem sufi), którego brata
Johna oskarżono o konszachty z władzami saraceńskiego Maroka.
Również pierwsza lauda stworzona przez Św. Franciszka Il
Cantico del Sole (Kantyk słońca), której melodia niestety
nie zachowała się, zdradza dziwne pokrewieństwo z naukami
mistrzów sufickich. Wiemy tylko, że Św. Franciszek był uczestnikiem
V wyprawy krzyżowej, że był przyjęty z honorami przez Sułtana
Malik el-Kamil w jego obozie nad brzegami Nilu, pod oblężoną
twierdzą Damietty.
Ten sam Sułtan 10 lat później, na mocy traktatu z Jafy przekazuje,
bez uronienia jednej kropli krwi, upragnioną Jerozolimę przywódcy
szóstej wyprawy krzyżowej, cesarzowi Fryderykowi II, na okres
10 lat. Ten europejski władca, wychowany na normańskiej Sycylii
pełnej wpływów arabsko - bizantyjskich, organizuje, po koronowaniu
się na króla Jerozolimy, wyrafinowany dwór pełen artystów,
muzyków i mędrców. Także pod wrażeniem tych wydarzeń, minnesinger
niemieckich władców, Walther von der Vogelweide, tworzy swój
słynny utwór - Palaestinalied.
Program koncertu (może jeszcze ulec zmianom):
- Kyrie, z tropem Rex inmense, Kodex Callixtinus,
Santiago de Compostela (XII w.)
- Popule meus, chorał gregoriański, Improperia
Wielkiego Piątku znane już w tradycji chorału starorzymskiego
z Trishagionem, przyjętym z tradycji Bizantyjskiej
- Panj, kompozycja Mohammada Rasouli w modusie
Shushtari
- Improwizacja muzyki perskiej w modusie Shur
- Muget ir schouwen waz dem meien, Mailied
czyli pieśń majowa minnesingera - Walther von der Vogelweide
(około 1170-1230)
- Fortz chausa es, Planh czyli lament trubadura
prowansalskiego - Gaulcem Faidit (około 1170-1205) na śmierć
Ryszarda Lwie Serce
- Onne homo ad alta voce, lauda pasyjna, franciszkańska
ze zbioru Laudario di Cortona (XIII w.)
- Chanterai por mon coraige, (około 1189) Chanson
de Croisade czyli pieśń z krucjaty, truwera Guiot de
Dijon (późny XII w.)
- Improwizacja muzyki perskiej w modusie Esfahan
- Jhesu Crist, modlitwa ostatniego trubadura z
Prowansji - Guiraud Riquier (około 1230-1300)
- Nu alrest lebe ich, (około 1228), Palaestinalied
czyli pieśń o Ziemi Świętej - Walther von der Vogelweide
(około 1170-1230)
- Oj puszczu ja konyczeńka w sadu, tradycyjna lirnicka
pieśń z Ukrainy, pożegnanie z kozakiem wyruszającym na wyprawę
wojenną
- Morde budam, zende shodam (Martwy byłem, oto
żyję) poemat Dżalaloddina Rumiego, rozmowa Mistrza z uczniem
(XIII w.)
Wykonawcy koncertu - Schola Teatru Węgajty w składzie: Maciej
Kaziński, Serhii Petrychenko, Johann Wolfgang Niklaus oraz
gościnnie: Mohssen Hosseini i Mohammad Rasouli.
Instrumenty: nej, tar, setar, santur, tombak, daf, lira korbowa,
fidel, kemancza, kobza.
SCHOLA TEATRU WĘGAJTY powstała w styczniu 1994 roku i działa
w ramach Stowarzyszenia Teatr Węgajty i Centrum Edukacji i
Inicjatyw Kulturalnych w Olsztynie. Zespół tworzą śpiewacy,
aktorzy, muzycy, plastycy, teatrolodzy i muzykolodzy pochodzący
z 6 krajów europejskich. Schola zajmuje się rekonstrukcją
średniowiecznych dramatów liturgicznych, prezentacjami muzyczno-teatralnymi,
badaniami nad tradycjami śpiewu liturgicznego i sakralnego
i antropologią kultury.
Od 1996 roku realizuje projekt International Meetings on
"Drama and Liturgy" -Międzynarodowe Spotkania "Dramat i Liturgia",
którego założeniem jest m.in. opracowywanie i wystawianie
średniowiecznych dramatów liturgicznych oraz włączanie ich
w całoroczny cykl liturgii. Spotkania są próbą stworzenia
warunków pozwalających wszystkim zainteresowanym problematyką
związków pomiędzy dramatem a liturgią, włączyć się w pracę
nad przygotowaniem do wystawienia dramatów liturgicznych w
realiach współczesnej liturgii.
Wykonywane przez Scholę dramaty liturgiczne można zgrupować
w kręgi tematyczne: bożonarodzeniowy - Ordo Stellae,
wielkopostny -Planctus Mariae i Ludus Passionis,
wielkanocny - Ludus Paschalis, starotestamentowy
- Ludus Danielis oraz maryjny Ordo Annuntiatione.
Od szeregu lat Schola prowadzi badania terenowe w formie
wypraw i rekonesansów nad tradycja pieśni i obrzędów paraliturgicznych
zapoczątkowanych w XIII w. działalnością zakonów żebraczych
- franciszkanów i dominikanów, a zachowanych do dziś dzięki
działalności bractw śpiewaczych oraz w przekazie ustnym niemal
w całej Europie. Programy koncertowe odwołujące się do tej
tradycji to: Joculatores Dei oraz Kanty i psalmy.
Dom Tańca to program tańców instrumentalnych, cykl
warsztatów i biesiad tanecznych, wprowadzający świeckie aspekty
archaicznych kultur, dopełniając i równoważąc wątki sakralne.
Rozwinięcie stanowi koncert Zamek Warmia.
W lutym 2007 roku na zamku w Olsztynie miała miejsce premiera
najnowszego dramatu Miracula Sancti Nicolai - Cuda
św. Mikołaja. |
